Romanticism - Ρομαντισμός

Goya
παρουσίαση της δραματικής πολυπλοκότητας της εποχής του

Delacroix
ο ενθουσιασμός για την ελευθερία, το ένπολο πλήθος, η ένταση στην ατμόσφαιρα δημιουργούν συναισθήματα έξαρσης και πάθους στο θεατή

Friedrich
αλλαγή αντίληψης για το τοπίο: παρασύρει το βλέμμα του θεατή προς το άπειρο

Turner
απόδοση των διαφορετικών στιγμών της φύσης

Rude
θαυμαστής της κλασικής αρχαιότητας, αλλά στην εποχή του ρομαντισμού δεν αντιστάθηκε στο νέο ρεύμα: δραματική απόδοση των εκφράσεων

Hittorff
η πολυχρωμία των ελληνικών ναών της κλασικής αρχαιότητας οδήγησε στην χρήση χρωμάτων και πλούσιων διακοσμητικών στοιχείων σε αντίθεση με το απόλυτο λευκο της αρχιτεκτονικής του Νεοκλασικισμού

Πού - Πότε
Αγγλία τέλη 18ου αρχές 19ου αι. Ιστορικά ακολούθησε την περίοδο του διαφωτισμού και αντιτάχθηκε στην αριστοκρατία της εποχής.

Τι
Πνευματικό και καλλιτεχνικό κίνημα που δίνει έμφαση στα συναισθήματα αποδιδόμενα με δραματικό τρόπο. Απομακρύνεται από την κλασική παράδοση και χρησιμοποιεί εκφραστικά μέσα διαπνεόμενα από έντονη συναισθηματικότητα, ανεπτυγμένη φαντασία, ρεμβαστικό και μυστικοπαθή τόνο. Μπορεί να περιγραφεί και ως αντικλασικισμός, μια αντίδραση κατά του Νεοκλασικισμού. Αρχικά αποτέλεσε φιλοσοφικό -και γενικότερα πολιτισμικό- ρεύμα που στη συνέχεια επεκτάθηκε στην ποίηση, τη μουσική όσο και στις εικαστικές τέχνες.

Γιατί
Αντίδραση στον ορθολογισμό του Διαφωτισμού [που έδινε έμφαση στην τάξη και τη λογική] και στη Βιομηχανική Επανάσταση. Προάγγελος, ο φιλόσοφος Jean Jacques Rousseau που δίδασκε ότι οι άνθρωποι γεννιούνται καλοί από τη φύση τους και διαφθείρονται από την κρατούσα εκκλησία, την κακή παιδεία και τις κρατούσες οικονομικές σχέσεις κι ότι ο μόνος δρόμος για να βελτιωθούν είναι να αφεθούν ελεύθεροι. Και ότι οι κρίσεις μας πρέπει να θεμελιώνονται περισσότερο στις αξιώσεις του συναισθήματος και λιγότερο στη λογική.

Πώς
-Προσπάθεια απελευθέρωσης από τις άκαμπτες μορφές και σχήματα του νεοκλασικισμού που εγκλώβιζαν τον αυθορμητισμό και την παρόρμηση του καλλιτέχνη. Τώρα η πνευματική και καλλιτεχνική ευαισθησία αλλάζει, κυριαρχούν η διεκδίκηση της ελευθερίας της έκφρασης και η επικράτηση της ιδέας του ατομικισμού.
-‘Πρόσκληση’ για ‘επιστροφή στη φύση’ [η ζωή των πρωτογόνων περιείχε ευχαρίστηση και ροπή προς το καλό, αλλά μετά τις μεγάλες εφευρέσεις και την εμφάνιση της ατομικής ιδιοκτησίας άρχισε ένας κατήφορος], απορρίπτοντας την εκμηχάνιση και την ασχήμια της βιομηχανικής κοινωνίας.
-Στροφή και στις παλιές παραδόσεις θαυμάζοντας παλιούς μυθικούς ήρωες.
-Συμπάθεια για τον αδύναμο και καταπιεσμένο απλό χωρικό.
-Αναζήτηση του τοπικού χρώματος και του εξωτικού στοιχείου καθώς και έξαρση του εθνικισμού.
…Όλα αυτά έδωσαν τους σπόρους και το έδαφος για να ευδοκιμήσει το κίνημα των ρομαντικών.
-Κατά τον Γάλλο ποιητή Σαρλ Μπωντλαίρ: "Ο ρομαντισμός δεν βρίσκεται ούτε στην επιλογή του θέματος ούτε στην ακριβή αλήθεια, αλλά περισσότερο σε έναν τρόπο να αισθάνεσαι τον κόσμο".

Η Τέχνη για την Τέχνη
Παραστατική έκφραση του ρομαντισμού στη λογοτεχνία υπήρξε η άποψη της αυθύπαρκτης καλλιτεχνικής δημιουργίας με το περίφημο δόγμα της τέχνης στην υπηρεσία αποκλειστικά της καλλιτεχνικής δημιουργίας: Η τέχνη για την τέχνη. Με τη θέση αυτή επιδιώκεται το δημιούργημα του λόγου να αποτελεί ατομική υπόθεση του καλλιτέχνη, αυθύπαρκτη.
Ο ρομαντισμός είναι η ‘θεωρία’ που αρνείται στην τέχνη σχεδόν κάθε κοινωνική λειτουργία και βλέπει τον καλλιτέχνη ως ένα υπερκοινωνικό φαινόμενο που και η απλή του σύνδεση με το αισθητό αντικείμενο αποτελεί κατώτερο στοιχείο. Εξέφρασε τις αντιλήψεις του απόλυτου υποκειμενισμού, της απεριόριστης φαντασίας και της πνευματικής ανεξαρτησίας. Κυρίαρχο κίνητρο της ρομαντικής δημιουργίας, η υπεραίσθηση που μόνο αυτή δικαιούται και μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο στις υψηλότερες σφαίρες, πάνω από το χρόνο και τον υλικό περίγυρο.

Ο Ρομαντισμός στην Αρχιτεκτονική
-Το απόλυτα ωραίο -στόχος του Νεοκλασικισμού- δεν υφίσταται πια.
-Ατελείωτη ποικιλία από αρχιτεκτονικά στυλ μπορούν να συνυπάρχουν στο μυαλό του ίδιου καλλιτέχνη. Αυτή η ελεύθερη μεταφορά στοιχείων από τις προηγούμενες αρχιτεκτονικές εκφράσεις και η χρησιμοποίησή τους με στόχο το νεωτερισμό οδηγούν στα μέσα του 19ου αι. στο αρχιτεκτονικό στυλ που ονομάστηκε εκλεκτικισμός.
-Μέριμνα για την αποκατάσταση και διατήρηση των κτισμάτων της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα, που συνδυάζεται και με την έξαρση της αναζήτησης μιας εθνικής ταυτότητας.
O Ρομαντισμός στη Ζωγραφική
-Φως και σκιά επαναπροσδιορίζουν τη σχέση τους με το χρώμα που κατακλύζει τον πίνακα για να αποδώσει την ένταση των συγκινήσεων.
-Αυξάνονται οι σκιερές επιφάνειες ενώ κίνηση και χρώμα γίνονται όλο και πιο έντονα. -Αποδυναμώνεται η έμφαση στη γραμμή που χαρακτήριζε το Νεοκλασικισμό και δεν υπάρχουν πια καθορισμένα περιγράμματα.
-Θέματα από ιστορία, μύθους, λαϊκούς θρύλους, διάφορες στιγμές της μέρας [ανατολή, ηλιοβασίλεμα], καθημερινότητα του απλού ανθρώπου.
Ο Ρομαντισμός στη Γλυπτική
Θα αργήσει να ακολουθήσει το ρομαντισμό. Επιχειρείται να μεταφερθεί ο συναισθηματισμός του ρομαντισμού με την επιλογή θεμάτων όπου μπορεί να τονιστεί η ζωντάνια, η κίνηση και η υφή του υλικού. Νέα χαρακτηριστικά: η προσπάθεια απόδοσης των φυσικών στοιχείων, των εσωτερικών εκφράσεων και των καταστάσεων τα ψυχής.
-Θέματα παρμένα από το Μεσαίωνα, την Αναγέννηση αλλά, όπως και στη ζωγραφική, και από σύγχρονα γεγονότα.
-Παρουσιάζονται τα γλυπτά ανθρώπων με τα ρούχα της εποχής τους σε αντίθεση με το γυμνό του Νεοκλασικισμού.
-Κατά τον Victor Hugo, ‘η φύση και η αλήθεια’ είναι η κεντρική ιδέα του ρομαντισμού στην γλυπτική.

O Ρομαντισμός εν συντομία
-Στο επίπεδο της Τέχνης και της Ποίησης μπορεί να θεωρηθεί και σαν μία απόρριψη των εννοιών τάξη, ηρεμία, αρμονία, και εξισορρόπηση, που χαρακτηρίζουν τον κλασικισμό της εποχής του.
Στο επίπεδο της Φιλοσοφίας αρνείται τον Ορθολογισμό του Διαφωτισμού και τον Υλισμό της Επιστήμης.
-Δίνει έμφαση στην ατομικότητα, στην υποκειμενικότητα, στον ανθρώπινο ανορθολογισμό, στο φαντασιακό, στο προσωπικό, στο αυθόρμητο, στη συγκίνηση, στο χιμαιρικό και στο υπερβατικό
-Ευνοεί
το συγκεκριμένο σε σχέση με το αφηρημένο,
την ποικιλομορφία σε σχέση με τον ομοιομορφία,
το άπειρο σε σχέση με το πεπερασμένο,
τη φύση σε σχέση με την τεχνική και την κουλτούρα,
το ταμπεραμέντο σε σχέση με τους κανόνες συμπεριφοράς,
τον αντικομφορμισμό σε σχέση με τη συμβατικότητα,
το οργανικό έναντι του μηχανικού,
την ελευθερία σε σχέση με εξαναγκασμούς, κανόνες και όρια.
-Στο πεδίο της ανθρώπινης συμπεριφοράς επιλέγει:
την ανεξάρτητη δημιουργική μεγαλοφυΐα αντί για τον συνετό άνθρωπο,
την ιδιαιτερότητα του ατόμου σε σχέση με συμπεριφορά μέσου όρου,
το έθνος έναντι της ανθρωπότητας
-Στο διανοητικό πεδίο επιλέγει:
το συναίσθημα έναντι του στοχασμού και ειδικότερα
τη συγκίνηση αντί για τον υπολογισμό,
τη φαντασία αντί για την κοινή λογική,
τη διαίσθηση αντί για τον συλλογισμό

Ποιοι
Εδώ και εδώ
-Κυριότεροι εκπρόσωποι:
Ζωφράφοι: Goya, Delacroix, Friedrich, Gericault
Αρχιτέκτονες: J.I.Hittorff
Γλύπτες: F.Rude, J.B.Carpeaux

Ειδικότερα…
...για τον Ρομαντισμό και τους εκπροσώπους της στη Λογοτεχνία, Μουσική, Εικαστικές Τέχνες… εδώ

Arts & Crafts Movement [Κίνημα 'Τέχνες & Χειροτεχνίες']

Ταπετσαρία

Ύφασμα

Ζωγραφική

Πού-Πότε

Αγγλία - τέλος 19ου αι.

Τι
Το κίνημα αυτό ήταν ένα 'πανηγύρι' ιδιαίτερων σχεδίων και επιδεξιότητας, που αναπτύχθηκε ως αντίδραση κατά της ‘μεταμόρφωσης’ της Βρετανίας, εξαιτίας της βιομηχανικής επανάστασης. Ασκούσε κριτική στα βιομηχανοποιημένα καταναλωτικά αγαθά της εποχής και επεδίωκε την αντιμετώπιση της κρίσης των διαφόρων επαγγελμάτων που δημιουργήθηκε από την εκβιομηχάνιση της παραγωγής.
Ίδε Βιομηχανικό στυλ

Γιατί

Να υπερασπιστεί την αυτόνομη αξία των ‘εφαρμοσμένων’ τεχνών σε σχέση με τις λεγόμενες Καλές Τέχνες καθώς και την αναγέννηση των χειροποίητων προϊόντων.

Ποιος

Κύριος εισηγητής ο William Morris [1834-1896], ποιητής, ζωγράφος, τεχνίτης και διακοσμητής [σχεδιαστής βιβλίων, υαλογραφημάτων [βιτρό], υφασμάτων και ταπετσαριών]

Πηγή έμπνευσης-Επιρροές

Η φύση. Καθαρότητα, κομψότητα του ‘περιγράμματος’ των αντικειμένων, ώστε να μην υπάρχει τίποτα το ασαφές και ακαθόριστο.

Το κίνημα ήταν στενά συνδεδεμένο με το Pre-Raphaelite Brotherhood

Εικόνες

-1-

Βιομηχανικό στυλ

J.Paxton, Crystal Palace, London
Χρήση των υλικών και της τεχνικής που εφαρμόζονταν στα μεγάλα βιομηχανικά κτίρια, εφαρμόζονται πλέον και στην κατασκευή κτιρίων με μεγάλες απαιτήσεις λειτουργικότητας και εμφάνισης.
Προκατασκευασμένα μεταλλικά στοιχεία και στους υαλοπίνακες.

Πού-Πότε

Αγγλία - μέσα του 19ου αι

Γιατί

Στην αρχιτεκτονική προέκυψε η ανάγκη για μια δυναμική δημιουργία του χώρου που να αντανακλά το ρυθμό της μοντέρνας κοινωνίας των πόλεων που προέκυψε με την αστικοποίηση. Έτσι, έγινε χρήση των υλικών και της τεχνικής, που μέχρι εκείνη την εποχή εφαρμόζονταν στα μεγάλα βιομηχανικά κτίρια, και για την κατασκευή κτιρίων με μεγάλες απαιτήσεις λειτουργικότητας και εμφάνισης.

Πώς

-Η τεχνική της κατασκευής με τα παραδοσιακά υλικά [πέτρα, γυαλί, ξύλο] άλλαξε ριζικά. Τα, ως τότε, μεμονωμένα μεταλλικά υλικά χρησιμοποιούνταν πια και στην κατασκευή κτιρίων. Αντικαταστάθηκαν από σίδηρο και ατσάλι κι έτσι άρχισε η κατασκευή ψηλών κτιρίων με μεγάλα ανοίγματα και -μαζί με το γυαλί- τεράστια μεταλλικά στέγαστρα.

-Η ρευστή μορφή του χυτοσίδηρου μπαίνει σε καλούπια και αρχίζει η παραγωγή τυποποιημένων διακοσμητικών στοιχείων και αρχιτεκτονικών μελών σε μεγάλη ποικιλία.

Η χρήση μεταλλικών στοιχείων στην κατασκευή κτιρίων εντείνεται στο τέλος του 19ου αι.

-Το τσιμέντο και το οπλισμένο σκυρόδεμα έγινε πια αυτοδύναμο κατασκευαστικό υλικό.

Η αρχιτεκτονική εικόνα άλλαξε πια ριζικά.

Αιγυπτιακή Τέχνη

Χαρακτηριστική στάση του όλου ανθρώπινου σώματος

Λίμνη με ψάρια σε αυλή με δένδρα

Λεπτομερής παρατήρηση της φύσης.

'Παιδικός' τρόπος απεικόνισης των αντικειμένων

ώστε να είναι αναγνωρίσιμα από την πλέον χαρακτηριστική τους οπτική γωνία.

Μεγεθυμένο τμήμα της πιο πάνω εικόνας

Ιερογλυφικά

Χαρακτηριστική καθιστή στάση
Άντρας με τη γυναίκα και το παιδί τους.
Ό,τι είχε σημασία, απεικονιζόταν σε μεγαλύτερη κλίμακα

Απεικόνιση στιγμιότυπου από τη ζωή των Αιγυπτίων
Αυστηρή παράσταση της όψης του θεού με κεφάλι συγκεκριμένου ζώου

Σημασία
Η τέχνη της Αιγύπτου έχει τεράστια σημασία για μας, αφού οι αρχαίοι Έλληνες μαθήτευσαν σ’ αυτούς κι εμείς μαθητεύσαμε στους αρχαίους Έλληνες.

Πότε

Περίπου 3300 έως 30 π.Χ.
Χρονολόγιο της αρχαίας Αιγύπτου

Χαρακτήρας
Ο συνδυασμός της ισχυρής γεωμετρικής αίσθησης της τάξης και της λεπτομερούς παρατήρησης της φύσης με εκπληκτική ακρίβεια, χαρακτηρίζει όλη την αιγυπτιακή τέχνη. Αντικατοπτρίζει τον τρόπο ζωής και τις αντιλήψεις τους για τη θρησκεία και τη μετά θάνατο ζωή.

Είναι μια τέχνη με καθαρά χρηστικό και λατρευτικό σκοπό και όχι διακοσμητικό. Όταν στον τάφο του Φαραώ απεικονίζονται ζώα, ψάρια, σιτηρά και δούλοι, βρίσκονται εκεί για να τον συνοδεύσουν στη μεταθανάτια ζωή του. Γι αυτό και θα πρέπει να απεικονισθεί η ουσία των πραγμάτων και όχι οι περιττές λεπτομέρειες ούτε και οι παραμορφώσεις της όρασης.

Οι Αιγύπτιοι καλλιτέχνες είχαν μια τελείως διαφορετική αντίληψη για την αναπαράσταση της ζωής. Το σημαντικότερο γι αυτούς δεν ήταν η ομορφιά αλλά η πληρότητα. Να διαφυλάξουν τα πάντα όσο το δυνατόν σαφέστερα και μονιμότερα. Δε σχεδίαζαν τη φύση από μια τυχαία οπτική γωνία.

Πρόκειται λοιπόν για μια τέχνη αφαιρετική και όχι νατουραλιστική· ακολουθούσαν αυστηρούς κανόνες ώστε να εξασφαλίσουν απόλυτη σαφήνεια σε όσα στοιχεία έπρεπε να ενσωματωθούν στην εικόνα και να παρασταθούν από την πιο χαρακτηριστική οπτική τους γωνία.

Περί του Αιγυπτιακού Κανόνα

Στοιχεία ύφους

Το αιγυπτιακό ύφος βασιζόταν σε μια σειρά από αυστηρούς νόμους: πρόσωπο προφίλ, με το μάτι όμως μετωπικό. Σώμα από μπροστά ώστε να φαίνονται οι αρμοί, αλλά τα χέρια από τα πλάγια. Τα πόδια γυρισμένα προς την ίδια κατεύθυνση με το κεφάλι, ενώ φαίνονται και τα δύο να είναι αριστερά καθώς βλέπουμε την εσωτερική τους όψη. Οι άνδρες με πιο σκούρο δέρμα, οι γυναίκες πιο μικρόσωμες, η όψη του κάθε θεού καθορισμένη, μάθαιναν δε την τέχνη της καλλιγραφίας σκαλίζοντας με ακρίβεια στην πέτρα εικόνες και τα ιερογλυφικά. Οι φιγούρες όρθιες ή καθιστές με συγκεκριμένο τρόπο.

Οι καλλιτέχνες, λοιπόν, ακολουθούσαν έναν κανόνα που τους επέτρεπε να ενσωματώνουν στην ανθρώπινη μορφή ό,τι θεωρούσαν σημαντικό. Κι ό,τι πιο σημαντικό, ζωγραφιζόταν σε μεγαλύτερη κλίμακα χωρίς ίχνος προοπτικής ή βάθους [γι αυτό και μας φαίνονται όλα τόσο παράξενα και... παιδικά].

Από κει και πέρα κανείς δεν απαιτούσε την πρωτοτυπία, αφού ο καλλιτέχνης δεν ήταν ελεύθερος και έπρεπε να ακολουθήσει πιστά αυτά που είχε διδαχτεί. Γι αυτό και για παραπάνω από 3000 χρόνια η τέχνη τους ελάχιστα άλλαξε.

Εικόνες - Sites

-1-, -2-

Επιρροές
Σχέσεις Αιγύπτου - Αιγαίου

Από τη ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ τέχνη…

ελεφάντινο, περ.750 π.Χ.

χάλκινο, περ. 700 π.Χ.

1050-1000 π.Χ.

750-735 π.Χ.

740 π.Χ.

Πότε - πού
10ος – τέλη 8ου αι. [1025-700 π.Χ.]. Ο γεωμετρικός ρυθμός βρίσκει την τελείωσή του στην Αττική ενώ σημαντική είναι και η προσφορά των τοπικών εργαστηρίων και τεχνοτροπιών [Κόρινθος, Άργος, Λακωνία], που το καθένα λίγο ή πολύ διατήρησαν την παράδοση του μυκηναϊκού πολιτισμού.

Πλαίσιο
Τέλη 11ου αι. [1025 π.Χ.] δύει ο Μυκηναϊκός πολιτισμός. Τα λαμπρά ανάκτορα, τα κυκλώπεια τείχη, η γραφή, η πολυτέλεια αποτελούν πια παρελθόν. Παρατηρείται σταδιακή ερήμωση των μεγάλων οικιστικών κέντρων, μείωση του πληθυσμού και μεταβολή των οικονομικών και κοινωνικοπολιτικών συνθηκών. Αυτή η περίοδος παρακμής [1025-900], η οποία είχε επίδραση και στην τέχνη, ονομάστηκε σκοτεινοί χρόνοι λόγω έλλειψης στοιχείων για τη μελέτη τους αλλά και υστέρησης σε λάμψη, συγκρινόμενα με τους προηγούμενους χρόνους. Ωστόσο, συντελούνται πνευματικές κατακτήσεις: η καθιέρωση της γραφής με βάση το ελληνικό αλφάβητο βασισμένο στο φοινικικό, τα Ομηρικά έπη, η θέσπιση των Ολυμπιακών Αγώνων το 776 π.Χ., η σύνθεση του ελληνικού δωδεκάθεου.
Με την κατάλυση των μυκηναϊκών βασιλείων άρχισε και η μετακίνηση ελληνικών φυλών -Ίωνες, Αιολείς, Αχαιοί, Δωριείς- που κράτησε ως το 800 π.Χ. Η τέχνη τους πρώτες αιώνες ήταν τραχιά και πρωτόγονη και ξεπερνούσε σε ακαμψία κι αυτή την αιγυπτιακή. Κατά τον 8ο αι. όμως με την εμφάνιση των πρώτων πόλεων-κρατών, την επικοινωνία με τους πολιτισμούς της Ανατολής και την τεχνική πρόοδο, επήλθε και ανανέωση της τέχνης. [Οι ελληνικές φυλές εγκαταστάθηκαν σε διάφορες πόλεις. Απ’ αυτές, η Αθήνα, κατά την κλασική εποχή, έγινε η πιο διάσημη και σημαντική. Εδώ έγινε η πιο μεγάλη και εκπληκτική επανάσταση και στην ιστορία της τέχνης.]

Τέχνες
Η ανάμειξη των στοιχείων του Μυκηναϊκού πολιτισμού με νεότερα από τις μεταναστεύσεις και μετακινήσεις πληθυσμών, γεννά ένα νέο ρυθμό: το γεωμετρικό. Η τέχνη της περιόδου αυτής αντιπροσωπεύεται σχεδόν αποκλειστικά από την κεραμική, ενώ η πλαστική εκπροσωπείται από λίγα μικρά ειδώλια, πήλινα ή χάλκινα.
Κεραμική
Πήλινα αγγεία με μεγάλη ποικιλία από γεωμετρικά διακοσμητική μοτίβα -τρίγωνα, ρόμβοι, μαίανδροι με τη βοήθεια κανόνα και διαβήτη. Προς το τέλος της περιόδου γίνεται χρήση εικονιστικών παραστάσεων από την καθημερινή ζωή. Ακόμη και οι μορφές αποδίδονται με γεωμετρικό τρόπο, έτσι ώστε το ανθρώπινο σώμα να μοιάζει με τρίγωνο. Ζωγραφίζουν σύμφωνα με την παράδοση: αυτό που ξέρουν κι όχι αυτό που βλέπουν [αιγυπτιακές επιρροές]. Το χρώμα που χρησιμοποιείται είναι το μαύρο στο πορτοκαλί φόντο του αγγείου.
Πλαστική-μεταλλοτεχνία
Τα χάλκινα ειδώλια, στην αρχή άτεχνα και λιτά, απεικονίζουν κυρίως ανδρικές και γυναικείες μορφές, ζώα και πτηνά. Με την πάροδο του χρόνου αποδίδονταν οι ιδιότητες των μορφών [πολεμιστής, ηνίοχος κλπ], ξεχωρίζουν τα τμήματα του ανθρώπινου σώματος, ενώ αποδίδονται χωρίς λεπτομέρειες τα πιο βασικά χαρακτηριστικά [μάτια, στόμα]. Εκτός από μικρού μεγέθους έργα βρέθηκαν και μεγάλου μεγέθους χάλκινα σκεύη.

Σημασία της τέχνης
Αυτό που σήμερα λέγεται τέχνη, τότε είχε πάντα χρηστική ή λατρευτική σημασία. H αφαιρετική και γεωμετρική πρόσληψη της μορφής δεν αποτελούσε αναλυτική προσέγγιση με σκοπό την ανάδειξη της ουσίας, όπως στο σύγχρονο κυβισμό. Ήταν μια διαδικασία χτισίματος της μορφής και δημιουργίας ενός βασικού εικονο-λογίου [κατά το λεξιλόγιο], ενός κόσμου χωρίς παραστατικά πρότυπα.

...και την ΑΡΧΑΪΚΗ...

Ανατολίζουσα τέχνη

630 π.Χ. 'αιγυπτιακή' στάση

Δαιδαλικός ρυθμός

Κούρος, 550 π.Χ. φυσικές αναλογίες .............................................. Κόρη, 530 π.Χ.

510 π.Χ. σκουλαρίκια

χάλκινο αγαλματίδιο θεάς

530 π.Χ. μελανόμορφο

510 π.Χ. ερυθρόμορφο




Η 'μεγάλη ανακάλυψη' της βράχυνσης μερών του σώματος [πάνω & κάτω: πόδια]

Πότε
700 – 480 π.Χ. [τέλος Περσικών πολέμων]

Πλαίσιο
Με τον μεγάλο ελληνικό αποικισμό [750-550 π.Χ.] νέες ελληνικές πόλεις ιδρύονται. Έτσι, τον 6ο αι. το ελληνικό στοιχείο εκτείνεται από την βόρεια Αφρική ως τα βόρεια παράλια του Εύξεινου Πόντου και από τη Μικρά Ασία ως την Ιταλία και τα παράλια της Ισπανίας. Η ελευθερία που χαρακτηρίζει την ζωή των Ελλήνων και ο πλούτος και η δύναμη των πόλεων αποτυπώνεται και στην τέχνη. Επιβλητικοί ναοί και δημόσια κτίρια κοσμούν τις πόλεις, ενώ οι δρόμοι του εμπορίου είναι πια ανοιχτοί για την τέχνη.

Τέχνες
Νέες τεχνοτροπίες εμπνευσμένες από ανατολικά και αιγυπτιακά πρότυπα έδωσαν στην τέχνη του 7ου αι. π.X. το όνομα ανατολίζουσα. Ανανεώνεται το κορεσμένο γεωμετρικό θεματολόγιο με μυολογικές, ζωικές και φυτικές σκηνές. Η μορφή αποδίδεται πλέον με περίγραμμα καθώς κλονίζεται το μέτρο και η κυριαρχία της ευθείας γραμμής των γεωμετρικών χρόνων και αντικαθίσταται από την καμπύλη και την υπερβολή. Προβάλλονται κι άλλα τοπικά εργαστήρια πλην της Αττικής: Ιωνίας, Κρήτης, Κυκλάδων και κυρίως της Κορίνθου στο οποίο αποδίδεται και η δημιουργία του ανατολίζοντος ρυθμού. Ωστόσο, βαθμιαία αποδεσμεύεται από τα ανατολικά πρότυπα και αποκτά αυτονομία αποτυπώνοντας στα δημιουργήματά της την κίνηση, την έκφραση, την αναπτυγμένη αίσθηση της ατομικότητας και την αντίληψη του ωραίου καθώς επικεντρώνεται στην έκφραση της φυσικής τελειότητας της ανθρώπινης μορφής. Έτσι, η πρόσληψη των ξένων στοιχείων έγινε με επιλεκτικότητα και δημιουργική φαντασία, ώστε να αναπτυχθεί το καθαρό ελληνικό αρχαϊκό ιδίωμα, μετατοπίζοντας την ελληνική σκέψη από τη θεοκεντρική στην ανθρωποκεντρική θέαση του κόσμου.

Μνημειακή πλαστική
7ος αι.: εμφάνιση της υπερμεγέθους απόδοσης των μορφών -ανατολικές επιρροές- σε αντίθεση με τα μικρά αγαλματίδια της γεωμετρικής εποχής καθώς και το χτίσιμο των πρώτων λίθινων ναών. Διαμορφώνονται οι δύο βασικοί τύποι γλυπτών που θα επικρατήσουν στην πλαστική της αρχαϊκής εποχής, ο κούρος και η κόρη. Τρεις οι κυρίαρχες τάσεις:

1.Πρώιμη [700-620 π.Χ.]: σχετίζεται με τη δαιδαλική τεχνοτροπία με χαρακτηριστικά: το αυστηρό, τονισμένο, μετωπικό στήσιμο και το τριγωνικό πρόσωπο με τα μαλλιά να πέφτουν δεξιά κι αριστερά στους ώμους σε πλεξούδες και με τρεις βασικούς τύπους:
-την καθιστή γυναικεία μορφή, ντυμένη, με τα χέρια ακουμπισμένα πάνω στα γόνατα,
-την όρθια γυναικεία μορφή, ντυμένη με ποδήρη χιτώνα ζωσμένο σφικτά στη μέση και διακοσμημένο με χαραγμένα κοσμήματα, κάτω από τον οποίο εξαφανίζεται η υπόσταση του σώματος, και
-την όρθια γυμνή ανδρική μορφή, ο κούρος, με τα πόδια κολλημένα μεταξύ τους.
Το γραμμικό και το επίπεδο χαρακτηρίζει την όλη διαμόρφωση των μορφών, που προς τα τέλη του 7ου αι. γίνεται πιο κυβική και παράλληλα με τις αλλαγές στην απόδοση και των επιμέρους στοιχείων θα ανοίξει τους δρόμους για την ώριμη αρχαϊκή τέχνη. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα το άγαλμα της Αρτέμιδας από τη Δήλο [650 π.Χ.]
2.Ώριμη [620-480]: σχετίζεται με τις μορφές του κούρου και της κόρης, μεγάλα στατικά μαρμάρινα αγάλματα είτε ως αναθήματα που κοσμούσαν τα ιερά είτε ως επιτύμβια σε νεκροπόλεις.
Κούρος: η εικόνα του νέου άνδρα. Όρθιος, καταπρόσωπο, προβάλλοντας το ένα πόδι -συνήθως το αριστερό- με τα χέρια κατακόρυφα ή ελαφρώς λυγισμένα να ακουμπούν στους μηρούς με σφιγμένη την παλάμη σε γροθιά. Έτσι γυμνός, αντιπροσωπεύει την αιώνια νιότη, το αιώνιο κάλλος και δύναμη, την ελπίδα και τη χαρά της ζωής. Μερικοί κούροι, οι πρωιμότεροι, είναι υπερφυσικού μεγέθους. Το θέμα του κούρου έδωσε τη δυνατότητα στους γλύπτες να ασχοληθούν με την απόδοση της ανατομίας του ανδρικού κορμιού φτάνοντας σχεδόν σε φυσιοκρατικά χαρακτηριστικά. Η μορφή του κούρου θα κυριαρχήσει για 130 περίπου χρόνια και θα βρει την ύψιστη έκφρασή της τον 6ο αι. Οι κούροι που είχαν στηθεί σε ιερά αποτελούσαν προσφορά του αναθέτη και είτε παρίσταναν τον ίδιο είτε το θεό. Όσοι είχαν στηθεί πάνω σε τάφους αποτελούσαν μνήματα των νεκρών, τη νοητή εικόνα τους, αντιπροσωπεύοντας την προηγούμενη νιότη και δύναμή τους.

Κόρη: ο αντίστοιχος τύπος του κούρου. Συνήθως μεγέθους μικρότερου του φυσικού, αντιπροσωπεύει τη γυναικεία χάρη και σεμνότητα. Όρθια, καταπρόσωπο, ντυμένη -σε αντίθεση με τον κούρο- άλλοτε με το βαρύ δωρικό πέπλο και άλλοτε με λεπτό χιτώνα και ιμάτιο κατά τον ιωνικό τρόπο ένδυσης. Τα σκέλη παράλληλα με ελαφρά προβολή του ενός. Το ένα χέρι, συνήθως το αριστερό, κατεβασμένο πιάνοντας το ένδυμα έτοιμη να βαδίσει. Ενώ το δεξί προτεταμένο ή ακουμπισμένο στο στήθος, κρατά κάποια προσφορά ή άνθος. Στο κεφάλι φορά διάδημα ή στεφάνη, ενώ η κόμμωση παρουσιάζει μια μεγάλη ποικιλία απόδοσης των μαλλιών πάνω στο κεφάλι, στην πλάτη και μπροστά στο στήθος. Σε αντίθεση με τους κούρους, όπου ο καλλιτέχνης δείχνει την επιδεξιότητά του στην απόδοση της ανατομίας του σώματος, στις κόρες πειραματίζεται στην απόδοση του ενδύματος σε σχέση με το σώμα. Ο τύπος της κόρης είναι γνωστός από τη δαιδαλική εποχή, όπου παριστάνεται με ποδήρη χιτώνα διακοσμημένο με εγχάρακτα κοσμήματα συχνά χρωματισμένα. Στον 6ο αι. παρατηρείται ριζική αναμόρφωση στην απεικόνισή της, τόσο στη στάση όσο και στο ένδυμα, που παρουσιάζει μια μεγάλη ποικιλία και κυρίως πλούσια πτυχολογία.Οι κόρες ήταν κυρίως αναθήματα και σπάνια στημένες πάνω σε τάφους. Οι κόρες που βρέθηκαν στην Ακρόπολη αφιερώματα στην Αθηνά, αποτελούν σημαντικά έργα για τη μελέτη του θέματος αυτού στη γλυπτική. Τα τελευταία αγάλματα κορών χρονολογούνται γύρω στο 490 π.Χ. Η νέα περίοδος θα θέσει νέες βάσεις και προβληματισμούς στους γλύπτες και θα ανοίξει δρόμο για την κλασική τέχνη.
3.Ύστερη: σχετίζεται με την αρχιτεκτονική αξιοποίηση της γλυπτικής και τους τρόπους στερέωσης των αγαλμάτων. Νέο στοιχείο η τοποθέτηση των αγαλμάτων στα αετώματα και τις προσόψεις των ναών, γεγονός που τους προσδίδει αναθηματικό χαρακτήρα καθώς και η δημιουργία των αρχιτεκτονικών ανάγλυφων.

Εξελικτική πορεία των κούρων: οι πρωιμότεροι κούροι [Ο κούρος του Σουνίου, 600 π.Χ.] έχουν υπερφυσικό μέγεθος. Σταδιακά αποκτούν φυσικότερο και ένα ευγενικό αρχαϊκό μειδίαμα που δηλώνει τη χαρά της ζωής. Ώσπου στο τέλος θα προαναγγείλουν την κλασική εποχή [Ο Αριστόδικος, 500 π.Χ.]. Σημαντικό και το επιτύμβιο άγαλμα της κόρης Φρασίκλειας [550-540 π.Χ.], με αξιοπρόσεκτη της έκφραση του προσώπου και τη διάπλαση του σώματος σε σχέση με το ένδυμα που ακολουθεί τις καμπύλες του κορμιού. Εντυπωσιακός ο χρωματικός διάκοσμος του ενδύματος με χαραγμένα και ζωγραφιστά μοτίβα.
Αρχαϊκό μειδίαμα: κατά την απεικόνιση των χειλιών, υπήρχε η άποψη ότι στα πλάγια είναι ελαφρώς ανασηκωμένα. Έτσι, δημιουργούσαν ένα ελαφρύ χαμόγελο -το αρχαϊκό μειδίαμα- που όμως δεν εκφράζει κάποια ψυχική διάθεση.
Αρχιτεκτονική
Διαμόρφωση των δύο ρυθμών -δωρικού και ιωνικού- που χαρακτηρίζουν ολόκληρη την ελληνική αρχαιότητα. Ο Δωρικός, αυστηρός και λιτός, ο ιωνικός, με πιο ανάλαφρες αναλογίες και περισσότερη διακόσμηση.
Ναοί
Στις παλιότερες περιόδους (π.χ. στη μινωική ) δεν υπήρχαν ξεχωριστοί ναοί και η λατρεία των θεών γινόταν σε ιερά μέσα στα ανάκτορα ή στις επαύλεις. Μετά τα γεωμετρικά χρόνια και αφού οι Έλληνες γνώρισαν και επηρεάστηκαν από τους πολιτισμούς των ανατολικών λαών, άρχισαν να κτίζουν μεγάλες κατασκευές -τους ναούς- με σκοπό να στεγάσουν το άγαλμα του θεού. Στην αρχή οι πρώτοι ναοί ήταν ξύλινοι, αργότερα από πέτρα και μάρμαρο. Η κατεύθυνση ενός ναού είναι από την Ανατολή προς τη Δύση, σ' αντίθεση με τους χριστιανικούς, από Δύση προς Ανατολή. Οι αρχαίοι έβαφαν τους ναούς και τα αγάλματα με έντονα χρώματα, κυρίως κυανό και κόκκινο. [Ο Παρθενώνας χτίστηκε πάνω σε προηγούμενο ναό της Αθηνάς, ο οποίος καταστράφηκε από τους Πέρσες κατά τη διάρκεια των Περσικών πολέμων. Πιστεύεται πως από τα Γεωμετρικά χρόνια υπήρχε στη θέση αυτή ένας ναός πλίνθινος πάνω σε λίθινα θεμέλια]. Ο ναός της Αφαίας στην Αίγινα θεωρείται ως κορυφαία δημιουργία της αρχαϊκής αρχιτεκτονικής και πιστεύεται ότι αποτέλεσε το ναό πρότυπο για τον Παρθενώνα.
Κεραμική - Ζωγραφική
Η κεραμική είναι η καλύτερα γνωστή μας τέχνη. Ξεχωριστές τεχνοτροπίες αναπτύχθηκαν σε διάφορα μέρη αλλά τα αττικά αγγεία του μελανόμορφου και ερυθρόμορφου ρυθμού ήταν τα πιο ενδιαφέροντα. Τις πληροφορίες για τη ζωγραφική τις αντλούμε από την κεραμική αυτής της περιόδου, καθώς γνωρίζουμε ελάχιστα μόνο δείγματά της. Στη ζωγραφική συντελέσθηκε η σημαντικότατη εξέλιξη της βράχυνσης των μορφών.

Η Αλλαγή
Η μεγάλη αλλαγή στην τέχνη συνίσταται στο ότι, οι Έλληνες δε είχαν βασίσει την Τέχνη τους μόνο στη γνώση, όπως οι Αιγύπτιοι, αλλά και στην όραση. Έτσι, δοκίμαζαν νέες ιδέες και τρόπους να παραστήσουν το ανθρώπινο σώμα πχ τρόποι εκφραστικότητας. Ξεκίνησαν από κει που σταμάτησαν οι Αιγύπτιοι, μιμούμενοι μεν τα αιγυπτιακά πρότυπα, αλλά άρχισαν να πειραματίζονται και να βλέπουν οι ίδιοι πώς ήταν τα πράγματα, και όχι απλά να τηρούν αυστηρά τις συνταγές των προγόνων. Στη ζωγραφική προσπάθησαν να φανταστούν πώς θα φαίνονταν δύο άνθρωποι αντικριστά και λίγο πριν το 500 π.Χ. ανακάλυψαν κάτι πολύ σημαντικό: τη βράχυνση των μορφών. Σπουδαία στιγμή για την ιστορία της τέχνης όταν ο καλλιτέχνης αποτύπωσε για πρώτη φορά …ένα πόδι όπως φαίνεται από μπροστά. Στη γλυπτική έχει επιτευχθεί η αίσθηση της κίνησης. Το ένα πόδι πατά σταθερά στο έδαφος, ενώ το άλλο κάμπτεται ελαφρά σαν να ετοιμάζεται να εκτελέσει ένα ελαφρύ βηματισμό. Ο χώρος αρχίζει να κατακτάται. Τα αγάλματα δεν είναι πια δισδιάστατα. Ο θεατής για να κατανοήσει πλήρως τη μορφή τους οφείλει να τα δει όχι μόνο από μπροστά αλλά και από τα πλάγια. Επιπλέον, ο καλλιτέχνης δεν είχε στόχο πια να περιλάβει στην εικόνα τα πάντα με τη σαφέστερη ορατή μορφή τους, αλλά ανάλογα από ποια γωνία έβλεπε το αντικείμενο.

Ναι μεν, αλλά...
Ασφαλώς τα διδάγματα της αιγυπτιακής τέχνης δεν αγνοήθηκαν εντελώς: εξακολουθούν να σχεδιάζουν το περίγραμμα των μορφών όσο πιο καθαρά γινόταν, χρησιμοποιούν τη γνώση που είχαν για το ανθρώπινο σώμα ώστε να μη παραμορφώνεται η εικόνα, εξακολουθεί να τους αρέσει η ακρίβεια του σχεδίου και η ισορροπημένη διάταξη. Η παλιά συνταγή -ο τύπος της ανθρώπινης μορφής όπως είχε διαμορφωθεί τόσους αιώνες- αποτελούσε ακόμη την αφετηρία τους, αλλά όχι απαραβίαστη σε κάθε της λεπτομέρεια.

...στην ΚΛΑΣΙΚΗ...

440 π.Χ. αντίγραφο ....................................420........................ ............................................αντίγραφο

Αναπαράσταση Προπυλαίων

Δισκοβόλος, 450 π.Χ.
Ρωμαϊκό αντίγραφο σε μάρμαρο του ορειχάλκινου
Κατάκτηση της κίνησης
Μελέτη της ανθρώπινης ανατομίας
ορατή ακόμη και κάτω από το κυμάτισμα των πτυχών

470 -460 π.Χ.
400 π.Χ.
Απόδοση της ψυχικής διάθεσης

Ηνίοχος
ορειχάλκινο, 475 π.Χ.
Πειστική εικόνα ανθρώπινου πλάσματος με απλότητα και ομορφιά και με βάση τη γνώση για την ανθρώπινη μορφή

.

.

.

.

.

.

Πότε - Πού
480 π.Χ. - 330 π.Χ.: τέλος των Περσικών Πολέμων - χρόνια βασιλείας Μ. Αλεξάνδρου. Κέντρο του πολιτισμού υπήρξε κυρίως η Αθήνα, με την οικοδόμηση σπουδαίων έργων στην Ακρόπολη.

Πλαίσιο

Η μεγάλη επανάσταση της ελληνικής τέχνης που ξεκίνησε γύρω στον 5ο αι. -η ανακάλυψη της φυσικής μορφής και της βράχυνσης- συνέβη σε μια εποχή που μπορεί να θεωρηθεί γενικά η πιο εκπληκτική στην ανθρώπινη ιστορία: οι άνθρωποι στις ελληνικές πόλεις άρχισαν να αμφισβητούν τις παραδόσεις και τους μύθους σχετικά με τους θεούς και να ερευνούν χωρίς προκατάληψη τη φύση των πραγμάτων. Είναι η εποχή της γέννησης της φιλοσοφίας, της επιστήμης, του θεάτρου. Η ελληνική τέχνη έφτασε στο ζενίθ της επί ακμής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας -υπό τον Περικλή- που αφού νίκησαν τους Πέρσες που είχαν κάψει και λεηλατήσει τους ναούς στην Ακρόπολη, άρχισαν να ξανακτίζουν τα κατεστραμμένα με μάρμαρο και με μια λαμπρότητα και πολυτέλεια που δεν είχε γνωρίσει ως τότε ο κόσμος. Ο Περικλής ανέθεσε τους ναούς στον αρχιτέκτονα Ικτίνο ενώ τη διακόσμηση και τα γλυπτά των θεών στο Φειδία. Ο ‘χρυσούς αιών’ του Περικλή θα διαρκέσει ως το 431, έτος έναρξης του Πελοποννησιακού πολέμου.

Τέχνες

Αρχιτεκτονική

Κατά τον 5ο αι. παράλληλα με το δωρικό και ιωνικό κιονόκρανο εμφανίστηκε και το κορινθιακό –πιο περίτεχνο- που τον 4ο αι. χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο. Η αρχιτεκτονική στην Αθήνα κατά την κλασική περίοδο έφτασε στο απόγειό της κυρίως με τον Παρθενώνα και τα άλλα έργα στην Ακρόπολη. Οι δημιουργίες του 5ου αι. σημάδεψαν την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής, η οποία γνώρισε στην ιστορία της πολλές επιστροφές στα πρότυπα των κλασικών χρόνων με τη μορφή ποικίλων νεοκλασικισμών.

Ζωγραφική

Τη ‘γνωρίζουμε’ από τις εικονογραφήσεις στα αγγεία, καθώς δε σώθηκαν έργα.

Γλυπτική

Εν ολίγοις: Στα χρόνια μετά τους Περσικούς πολέμους διαμορφώθηκε ο αυστηρός ρυθμός με τον οποίο έγινε η μετάβαση από την αρχαϊκή στην κλασική γλυπτική. H ώριμη κλασική γλυπτική συνέπεσε με την περίοδο οικοδομικής δραστηριότητας στην Ακρόπολη· εποχή Φειδία, εποχή Παρθενώνα. Τέλος, ο πλούσιος ρυθμός και η ύστερη κλασική γλυπτική εκτείνονται από τα τέλη του 5ου αι. π.Χ. μέχρι την εποχή του M. Αλέξανδρου.

Τέλη 6ου αρχές 5ου αι: μετά από ένα μεταβατικό στάδιο πειραματισμού, η τέχνη σταθεροποιείται στο νέο της σχήμα, με κύρια χαρακτηριστικά τη φυσιοκρατία, το contrapposto, την αυστηρότητα στην έκφραση καταργώντας το μειδίαμα και τον πλούσιο διάκοσμο της αρχαϊκής περιόδου και την προτίμηση κατασκευής χάλκινων αγαλμάτων. Έτσι, διαμορφώνεται ο κλασικός ρυθμός [480-330 π.Χ.], διαφοροποιούμενος πια από την παράδοση της Ανατολής και Αιγύπτου και ανοίγοντας νέους ορίζοντες.

5ος αιώνας

1. Η Πρώιμη περίοδος [480-450 π.Χ.] ή περίοδος του αυστηρού ρυθμού. Χαρακτηριστικά η ιδιαίτερα έντονη σοβαρότητα και το εσωτερικό μέγεθος των μορφών, αντανάκλαση του πνευματικού πλαισίου της εποχής. Η δυνατή έκφραση της θεϊκής μεγαλοπρέπειας και του αθλητικού ήθους [Ηνίοχος των Δελφών]. Η αντικατάσταση των κούρων της αρχαϊκής εποχής με αγάλματα όρθιων νέων με αθλητική εξάρτηση, αλλά και της κόρης με τον δωρικό τύπο της πεπλοφόρους γυναίκας με φόρεμα από βαρύ μάλλινο ύφασμα που αναδεικνύει πλέον τη δομή του σώματος με τον περιορισμό των πτυχών του.
Στις δημιουργίες αυτής της περιόδου και τα πρώτα πορτραίτα προσωπικοτήτων αλλά και συμπλέγματα αγαλμάτων ηρώων.
Γλυπτικές συνθέσεις διακόσμησαν αετώματα και μετόπες δωρικών ναών [Ναός του Διός στην Ολυμπία]. Παράδειγμα επίσης αυστηρού ρυθμού το πρωτότυπο χάλκινο άγαλμα του Δία ή Ποσειδώνα του Αρτεμισίου, 460 π.Χ., με θαυμάσια απόδοση της κίνησης και της διάπλασης του κορμιού. Οι γλύπτες της περιόδου αυτής έθεσαν τα θεμέλια της κλασικής φόρμας που θα ολοκληρώσει η γενιά του Φειδία και Πολύκλειτου.
Contrapposto: η προβολή της μετατόπισης του βάρους στη γλυπτική με την τεχνική του χιασμού ή αντίθεσης των κινήσεων. Το βάρος του σώματος μετατοπίζεται στο ένα σκέλος, κάτι που έχει ως συνέπεια την αλυσιδωτή μετατόπιση και των υπόλοιπων μελών. Το σώμα στη μία πλευρά είναι χαλαρωμένο, ενώ στην άλλη τεντώνεται, προκειμένου να σηκώσει το βάρος του σώματος, αποκαλύπτοντας έτσι τις παραγόμενες μυϊκές εντάσεις. Το πρώτο άγαλμα που απεικονίζει αυτές τις ιδιότητες είναι ο Παις του Κριτίου [490-480 π.Χ.], αν και …απόγονος του κούρου. Ανήκει όμως στον αυστηρό ρυθμό, καθώς έχει εγκαταλειφθεί και το αρχαϊκό μειδίαμα των κούρων αλλά και το αρχαϊκό στυλ της κόμης.

2. Η Ώριμη περίοδος [450-420 π.Χ.] με χαρακτηριστικό την επανεκτίμηση του μέτρου του ανθρώπινου σώματος: η κίνηση και η απεικόνιση του σώματος γίνεται περισσότερο ρεαλιστική. Το καλύτερο παράδειγμα, ο Δισκοβόλος του Μύρωνα, όπου ο γλύπτης καταφέρνει όχι μόνο να παγώσει την κίνηση φωτογραφικά, αλλά να προϊδεάσει το θεατή για μια σειρά κινήσεων που θα καταλήξουν στη ρίψη του δίσκου. Και όσο πιο πραγματική αποδίδεται η κίνηση, τόσο περισσότερο οι γλύπτες προσπαθούν να συλλάβουν την ιδανική ανθρώπινη μορφή, αναπτύσσοντας ένα κανόνα αναλογιών. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, για όλα τα πράγματα, έτσι και για το ανθρώπινο σώμα, υπάρχει μια τέλεια μορφή που ενσωματώνει το κάλλος και το αγαθό. Όλα τα ανθρώπινα σώματα είναι αντίγραφα αυτού του τέλειου πλατωνικού σώματος. Ο Πολύκλειτος αφιερώθηκε στην ιδέα της συμμετρίας και την ανάπτυξη ενός ιδανικού τύπου για το ανθρώπινο σώμα. Στο διασημότερο έργο του, Δορυφόρος [το σημερινό είναι ρωμαϊκό αντίγραφο του πρωτότυπου], αποτυπώνεται ο Κανόνας -η πρώτη πιθανώς γραμματεία για τη γλυπτική- ο ιδανικός τύπος, εύρωστος με φαρδείς ώμους και στιβαρό μυϊκό σύστημα. Η στάση του αντανακλά την ιδέα του καλλιτέχνη για τη συμμετρία, καθώς το δεξί πόδι, που στηρίζει το βάρος και το αριστερό χέρι, που κρατά το δόρυ, βρίσκονται σε ένταση, ενώ τα αντίθετα άκρα είναι χαλαρά και ελεύθερα, θυμίζοντας πολύ την κίνηση στον Παίδα του Κριτίου. Η συμμετρία των άκρων συνεισφέρει στη γενική αίσθηση ισορροπίας της μορφής. Ο Κανόνας του υιοθετήθηκε από πολλούς γλύπτες της ώριμης κλασικής περιόδου και έτσι οι ανθρώπινες μορφές στη συγκεκριμένη εποχή τείνουν να είναι λιτές και μυώδεις παρουσιάζοντας το ιδανικό κάλλος.
Την αυστηρότητα των πρώιμων μορφών έχουν τώρα πια διαδεχθεί η ηπιότητα και η ωριμότητα. Τα χαρακτηριστικά της κλασικής τέχνης έχουν αποκρυσταλλωθεί στα γλυπτά του Παρθενώνα, έργο του Φειδία, όπου εικονίζονται γεγονότα της καθημερινής ζωής.
-Ωστόσο, οι συνέπειες του Πελοποννησιακού πολέμου [431-404 π.Χ.] φάνηκαν όχι μόνο στην αθηναϊκή κοινωνία αλλά και στην τέχνη, τη γλυπτική. Ο κόσμος της αρμονίας ξεφεύγει από τον έλεγχο και γύρω στο 420 π.Χ. διαμορφώνεται στην Αθήνα ένα νέο καλλιτεχνικό ρεύμα, ο πλούσιος ή ελεύθερος ρυθμός [420-380 π.Χ.] με χαρακτηριστικά: την αποτύπωση της εσωτερικής ζωής των μορφών όχι μόνο με έντονη κίνηση του σώματος και συσπάσεις των προσώπων αλλά και με την απόδοση του ενδύματος που άλλοτε με πλούσιες πτυχές κυματίζει και άλλοτε κολλά διάφανο στο σώμα εκφράζοντας έναν αισθησιασμό. Τα στοιχεία αυτά διαδόθηκαν ακόμα περισσότερο κατά τον 4ο αι. π.Χ., όταν η γλυπτική έδειξε να γοητεύεται από την εξερεύνηση της ανθρώπινης εμπειρίας αποδίδοντας τη συγκίνηση, τη χάρη, τη μανία, τον πόθο ή τον αισθησιασμό στα όρια του ερωτισμού. Ο πλούσιος ρυθμός εμφανίζεται κυρίως στα έργα των μαθητών του Φειδία.

4ος αιώνας

Οι μεγάλοι καλλιτέχνες δε συγκεντρώνονται πια στην εξασθενημένη οικονομικά Αθήνα. Μετακινούνται στις πλούσιες πόλεις της Μ. Ασίας, όπου δέχονται παραγγελίες ηγεμόνων και πλούσιων πολιτών και αρχίζουν να καινοτομούν. Το ενδιαφέρον για την απεικόνιση της θεϊκής και ανθρώπινης υπόστασης οδηγεί στο ρεαλισμό της καλλιτεχνικής έκφρασης. Νέοι ρυθμοί στις στάσεις των σωμάτων, κατάκτηση της τρίτης διάστασης στο χώρο και επιτυχία στην απόδοση συναισθημάτων. Ο πλούσιος ρυθμός ολοκληρώνει τη διαδρομή του στον εντυπωσιακό γλυπτό διάκοσμο του ναού του Ασκληπιού στην Επίδαυρο με τις τελευταίες και πιο τρυφερές γυναικείες μορφές του πλούσιου ρυθμού.
Κυριότεροι γλύπτες οι Πραξιτέλης και Λύσιππος. Ο πρώτος είναι εκείνος που εισάγει τον αισθησιασμό στην ελληνική γλυπτική, την ευλυγισία των μορφών, τη σιγμοειδή κάμψη των σωμάτων, τη γυμνότητα που καθιέρωσε στα αγάλματα της Αφροδίτης και τη θηλυπρέπεια, κάτι που αποτυπώνεται ιδιαίτερα στην Αφροδίτη της Κνίδου. Η μεγάλη όμως κατάκτηση της γλυπτικής του 4ου αι. είναι η απόδοση του τρισδιάστατου χώρου, που ολοκληρώνεται στο έργο του Λύσιππου -τελευταίου γλύπτη που οδηγεί στην ελληνιστική τέχνη. Συνδέει το γλυπτό με τον περιβάλλοντα χώρο. Το γλυπτό του Αποξυόμενος φέρει τη σφραγίδα του πραξιτέλειου κανόνα αναλογιών, αλλά με τα χέρια του τεντωμένα αγκαλιάζει τον τρισδιάστατο χώρο -απελευθερώνοντας αρκετές οπτικές γωνίες για το θεατή- προβάλλοντας ταυτόχρονα μια διαφορετική αίσθηση ισορροπίας από εκείνη του contrapposto. Η απελευθέρωση της γλυπτικής από τη μετωπική πόζα θα οδηγήσει στην απεικόνιση ελεύθερων και περισσότερο ρεαλιστικών μορφών, ανοίγοντας νέους εικαστικούς δρόμους.
Οι τάσεις που σηματοδοτούν τη γλυπτική τέχνη της περιόδου είναι η μελέτη της ανθρώπινης μορφής μέσα στον τρισδιάστατο χώρο, η απομάκρυνση από την ιδεαλιστική προσωπογραφία, η μελέτη της ιδιαίτερης υφής του γυναικείου γυμνού, η χειραφέτηση του ενδύματος και η μελέτη του φυσικού περίγυρου.

-Τον 4ο αι. ακμάζει και η εικονιστική ανδριαντοποιία. Οι απεικονίσεις των πορτραίτων της πρώτης περιόδου δεν ήταν πραγματικές, αλλά σύμφωνα με συγκεκριμένους ιδανικούς τύπους, ώστε τα ατομικά χαρακτηριστικά υποχωρούν μπροστά στην ιδεαλιστική γενίκευση της κατηγορίας στην οποία ανήκε ο εικονιζόμενος. Σ' αυτή την περίοδο όμως, γίνονται ρεαλιστικά καθώς τα φυσιογνωμικά και ψυχογραφικά χαρακτηριστικά τονίζονται όλο και περισσότερο.

-Τον 4ο αι. επίσης, αυξάνει και ο αριθμός των επιτύμβιων ανάγλυφων καθώς το επιβάλλουν οι κοινωνικές αλλαγές και η ανάγκη προβολής των ιδιωτών. Οι στήλες αποκτούν μνημειακές διαστάσεις και οι μορφές γίνονται εξώγλυφες.

Η σημασία της γλυπτικής – Νέα ματιά

Η γλυπτική των κλασικών χρόνων δημιούργησε τα αριστουργήματά της κυρίως σε χαλκό. Για τα έργα αυτά γνωρίζουμε ελάχιστα και συχνά καλούμαστε να εκτιμήσουμε την ποιότητά τους μέσα από μαρμάρινα αντίγραφα ή από τα λιγοστά μαρμάρινα πρωτότυπα που σώθηκαν, αφού τα έργα της αρχαιότητας καταστράφηκαν με την επικράτηση του χριστιανισμού, που θεωρούσε πράξη ευσέβειας την καταστροφή των αγαλμάτων των ειδωλολατρικών θεών. Τα γλυπτά της αρχαιότητας στα μουσεία είναι κυρίως ρωμαϊκά αντίγραφα, περισσότερο της ελληνιστικής περιόδου, φτιαγμένα για συλλέκτες και ταξιδιώτες που τα αγόραζαν για ενθύμιο ή διακόσμηση. Απ’ όσα ελληνικά αγάλματα διασώθηκαν, τα γλυπτά του Παρθενώνα καθρεφτίζουν ίσως τη νέα ελευθερία με τον πιο θαυμαστό τρόπο. Υπάρχει κάτι από τη σοφία της διάταξης που αντλήθηκε από την αιγυπτιακή τέχνη και από τα γεωμετρικά σχήματα. Ωστόσο, η νέα ελευθερία που έδινε τη δυνατότητα να παραστήσουν το ανθρώπινο σώμα σ’ οποιαδήποτε στάση ή κίνηση -η κατάκτηση της κίνησης- με την προβολή των μυών και την τελειοποίηση της γνώσης για το σώμα ‘εν κινήσει’-, μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να καθρεφτίσει την εσωτερική ζωή των μορφών. Να παραστήσει τη λειτουργία της ψυχής σύμφωνα το φιλόσοφο και γλύπτη Σωκράτη, μελετώντας τον τρόπο με τον οποίο τα συναισθήματα επηρεάζουν το κινούμενο σώμα. Έτσι, κατακτήθηκαν τα εκφραστικά μέσα για να φανερώσουν κάτι από τα συναισθήματα που δημιουργούνται ανάμεσα στους ανθρώπους. Κατάφεραν, να βλέπουμε στη στάση του σώματος την ψυχική διάθεση του εικονιζόμενου. Η τέχνη του Φειδία έδωσε επίσης στους Έλληνες και μια νέα έννοια του θείου. Η δύναμη των αγαλμάτων δε βασίζεται πλέον στη μαγεία αλλά στην ομορφιά της.

Γιατί κλασική τέχνη
Η γλυπτική της κλασικής περιόδου αντιπροσωπεύει τα κατεξοχήν επιτεύγματα της κλασικής τέχνης, αυτά ακριβώς στα οποία οφείλει το όνομά της και τα οποία σημάδεψαν την εξέλιξη της τέχνης στο Δυτικό κόσμο. Η επίδραση των κανόνων της αιγυπτιακής τέχνης διασωζόταν ακόμη, αλλά το μεγαλείο, η μεγαλόπρεπη γαλήνη και η δύναμη των ελληνικών γλυπτών οφειλόταν ως ένα βαθμό και στην τήρηση ακριβώς αυτών των αρχαίων κανόνων, οι οποίοι δεν ήταν πια εμπόδιο στην ελευθερία του καλλιτέχνη. Αντίθετα, τον ώθησε να μελετήσει την ανατομία των οστών και των μυών και να συνθέσει μια πειστική εικόνα της ανθρώπινης μορφής που παραμένει ορατή ακόμη και κάτω απ’ το κυμάτισμα των πτυχών. Και επιπλέον, κατάφερε την εξιδανίκευση των μορφών και τη δημιουργία θεϊκά όμορφων προσώπων. Αυτά τα στοιχεία, αυτή ακριβώς η ισορροπία ανάμεσα στο σεβασμό των κανόνων και σε μια ελευθερία μέσα στα πλαίσια των κανόνων, είναι το στοιχείο που θαυμάζουν τόσο στους έλληνες οι επόμενες γενιές. Αυτός είναι ο λόγος που οι καλλιτέχνες ξαναγυρίζουν κάθε τόσο στα αριστουργήματα της ελληνικής τέχνης του 5ου και 4ου αι. αναζητώντας καθοδήγηση και έμπνευση.

Εικόνες - sites

Αναπαράσταση της Αθήνας του 5ου αι., Αναπαράσταση Παρθενώνα, Αναπαράσταση Ερέχθειου & Καρυάτιδων, Ερέχθειο & Καρυάτιδες, Αρχαίες ελληνικές πόλεις, Πινακοθήκη, Η κλασική τέχνη, Ελληνικός Πολιτισμός, Πινακοθήκη Παρθενώνα, Εικόνες