1.8.08

Κλασσική τέχνη


440 π.Χ. αντίγραφο ....................................420........................ ............................................αντίγραφο



Αναπαράσταση Προπυλαίων




Δισκοβόλος, 450 π.Χ.
Ρωμαϊκό αντίγραφο σε μάρμαρο του ορειχάλκινου
Κατάκτηση της κίνησης
Μελέτη της ανθρώπινης ανατομίας
ορατή ακόμη και κάτω από το κυμάτισμα των πτυχών

470 -460 π.Χ.
400 π.Χ.
Απόδοση της ψυχικής διάθεσης











Ηνίοχοςορειχάλκινο, 475 π.Χ.
Πειστική εικόνα ανθρώπινου πλάσματος με απλότητα και ομορφιά και με βάση τη γνώση για την ανθρώπινη μορφή
.
.
.
.
.
.

Πότε - Πού480 π.Χ. - 330 π.Χ.: τέλος των Περσικών Πολέμων - χρόνια βασιλείας Μ. Αλεξάνδρου. Κέντρο του πολιτισμού υπήρξε κυρίως η Αθήνα, με την οικοδόμηση σπουδαίων έργων στην Ακρόπολη.
Πλαίσιο
Η μεγάλη επανάσταση της ελληνικής τέχνης που ξεκίνησε γύρω στον 5ο αι. -η ανακάλυψη της φυσικής μορφής και της βράχυνσης- συνέβη σε μια εποχή που μπορεί να θεωρηθεί γενικά η πιο εκπληκτική στην ανθρώπινη ιστορία: οι άνθρωποι στις ελληνικές πόλεις άρχισαν να αμφισβητούν τις παραδόσεις και τους μύθους σχετικά με τους θεούς και να ερευνούν χωρίς προκατάληψη τη φύση των πραγμάτων. Είναι η εποχή της γέννησης της φιλοσοφίας, της επιστήμης, του θεάτρου. Η ελληνική τέχνη έφτασε στο ζενίθ της επί ακμής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας -υπό τον Περικλή- που αφού νίκησαν τους Πέρσες που είχαν κάψει και λεηλατήσει τους ναούς στην Ακρόπολη, άρχισαν να ξανακτίζουν τα κατεστραμμένα με μάρμαρο και με μια λαμπρότητα και πολυτέλεια που δεν είχε γνωρίσει ως τότε ο κόσμος. Ο Περικλής ανέθεσε τους ναούς στον αρχιτέκτονα Ικτίνο ενώ τη διακόσμηση και τα γλυπτά των θεών στο Φειδία. Ο ‘χρυσούς αιών’ του Περικλή θα διαρκέσει ως το 431, έτος έναρξης του Πελοποννησιακού πολέμου.
Τέχνες
Αρχιτεκτονική
Κατά τον 5ο αι. παράλληλα με το δωρικό και ιωνικό κιονόκρανο εμφανίστηκε και το κορινθιακό –πιο περίτεχνο- που τον 4ο αι. χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο. Η αρχιτεκτονική στην Αθήνα κατά την κλασική περίοδο έφτασε στο απόγειό της κυρίως με τον Παρθενώνα και τα άλλα έργα στην Ακρόπολη. Οι δημιουργίες του 5ου αι. σημάδεψαν την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής, η οποία γνώρισε στην ιστορία της πολλές επιστροφές στα πρότυπα των κλασικών χρόνων με τη μορφή ποικίλων νεοκλασικισμών.
Ζωγραφική
Τη ‘γνωρίζουμε’ από τις εικονογραφήσεις στα αγγεία, καθώς δε σώθηκαν έργα.
Γλυπτική
Εν ολίγοις: Στα χρόνια μετά τους Περσικούς πολέμους διαμορφώθηκε ο αυστηρός ρυθμός με τον οποίο έγινε η μετάβαση από την αρχαϊκή στην κλασική γλυπτική. H ώριμη κλασική γλυπτική συνέπεσε με την περίοδο οικοδομικής δραστηριότητας στην Ακρόπολη· εποχή Φειδία, εποχή Παρθενώνα. Τέλος, ο πλούσιος ρυθμός και η ύστερη κλασική γλυπτική εκτείνονται από τα τέλη του 5ου αι. π.Χ. μέχρι την εποχή του M. Αλέξανδρου.
Τέλη 6ου αρχές 5ου αι: μετά από ένα μεταβατικό στάδιο πειραματισμού, η τέχνη σταθεροποιείται στο νέο της σχήμα, με κύρια χαρακτηριστικά τη φυσιοκρατία, το contrapposto, την αυστηρότητα στην έκφραση καταργώντας το μειδίαμα και τον πλούσιο διάκοσμο της αρχαϊκής περιόδου και την προτίμηση κατασκευής χάλκινων αγαλμάτων. Έτσι, διαμορφώνεται ο κλασικός ρυθμός [480-330 π.Χ.], διαφοροποιούμενος πια από την παράδοση της Ανατολής και Αιγύπτου και ανοίγοντας νέους ορίζοντες.
5ος αιώνας
1. Η Πρώιμη περίοδος [480-450 π.Χ.] ή περίοδος του αυστηρού ρυθμού. Χαρακτηριστικά η ιδιαίτερα έντονη σοβαρότητα και το εσωτερικό μέγεθος των μορφών, αντανάκλαση του πνευματικού πλαισίου της εποχής. Η δυνατή έκφραση της θεϊκής μεγαλοπρέπειας και του αθλητικού ήθους [Ηνίοχος των Δελφών]. Η αντικατάσταση των κούρων της αρχαϊκής εποχής με αγάλματα όρθιων νέων με αθλητική εξάρτηση, αλλά και της κόρης με τον δωρικό τύπο της πεπλοφόρους γυναίκας με φόρεμα από βαρύ μάλλινο ύφασμα που αναδεικνύει πλέον τη δομή του σώματος με τον περιορισμό των πτυχών του.
Στις δημιουργίες αυτής της περιόδου και τα πρώτα πορτραίτα προσωπικοτήτων αλλά και συμπλέγματα αγαλμάτων ηρώων.
Γλυπτικές συνθέσεις διακόσμησαν αετώματα και μετόπες δωρικών ναών [Ναός του Διός στην Ολυμπία]. Παράδειγμα επίσης αυστηρού ρυθμού το πρωτότυπο χάλκινο άγαλμα του Δία ή Ποσειδώνα του Αρτεμισίου, 460 π.Χ., με θαυμάσια απόδοση της κίνησης και της διάπλασης του κορμιού. Οι γλύπτες της περιόδου αυτής έθεσαν τα θεμέλια της κλασικής φόρμας που θα ολοκληρώσει η γενιά του Φειδία και Πολύκλειτου.
Contrapposto: η προβολή της μετατόπισης του βάρους στη γλυπτική με την τεχνική του χιασμού ή αντίθεσης των κινήσεων. Το βάρος του σώματος μετατοπίζεται στο ένα σκέλος, κάτι που έχει ως συνέπεια την αλυσιδωτή μετατόπιση και των υπόλοιπων μελών. Το σώμα στη μία πλευρά είναι χαλαρωμένο, ενώ στην άλλη τεντώνεται, προκειμένου να σηκώσει το βάρος του σώματος, αποκαλύπτοντας έτσι τις παραγόμενες μυϊκές εντάσεις. Το πρώτο άγαλμα που απεικονίζει αυτές τις ιδιότητες είναι ο Παις του Κριτίου [490-480 π.Χ.], αν και …απόγονος του κούρου. Ανήκει όμως στον αυστηρό ρυθμό, καθώς έχει εγκαταλειφθεί και το αρχαϊκό μειδίαμα των κούρων αλλά και το αρχαϊκό στυλ της κόμης.
2. Η Ώριμη περίοδος [450-420 π.Χ.] με χαρακτηριστικό την επανεκτίμηση του μέτρου του ανθρώπινου σώματος: η κίνηση και η απεικόνιση του σώματος γίνεται περισσότερο ρεαλιστική. Το καλύτερο παράδειγμα, ο Δισκοβόλος του Μύρωνα, όπου ο γλύπτης καταφέρνει όχι μόνο να παγώσει την κίνηση φωτογραφικά, αλλά να προϊδεάσει το θεατή για μια σειρά κινήσεων που θα καταλήξουν στη ρίψη του δίσκου. Και όσο πιο πραγματική αποδίδεται η κίνηση, τόσο περισσότερο οι γλύπτες προσπαθούν να συλλάβουν την ιδανική ανθρώπινη μορφή, αναπτύσσοντας ένα κανόνα αναλογιών. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, για όλα τα πράγματα, έτσι και για το ανθρώπινο σώμα, υπάρχει μια τέλεια μορφή που ενσωματώνει το κάλλος και το αγαθό. Όλα τα ανθρώπινα σώματα είναι αντίγραφα αυτού του τέλειου πλατωνικού σώματος. Ο Πολύκλειτος αφιερώθηκε στην ιδέα της συμμετρίας και την ανάπτυξη ενός ιδανικού τύπου για το ανθρώπινο σώμα. Στο διασημότερο έργο του, Δορυφόρος [το σημερινό είναι ρωμαϊκό αντίγραφο του πρωτότυπου], αποτυπώνεται ο Κανόνας -η πρώτη πιθανώς γραμματεία για τη γλυπτική- ο ιδανικός τύπος, εύρωστος με φαρδείς ώμους και στιβαρό μυϊκό σύστημα. Η στάση του αντανακλά την ιδέα του καλλιτέχνη για τη συμμετρία, καθώς το δεξί πόδι, που στηρίζει το βάρος και το αριστερό χέρι, που κρατά το δόρυ, βρίσκονται σε ένταση, ενώ τα αντίθετα άκρα είναι χαλαρά και ελεύθερα, θυμίζοντας πολύ την κίνηση στον Παίδα του Κριτίου. Η συμμετρία των άκρων συνεισφέρει στη γενική αίσθηση ισορροπίας της μορφής. Ο Κανόνας του υιοθετήθηκε από πολλούς γλύπτες της ώριμης κλασικής περιόδου και έτσι οι ανθρώπινες μορφές στη συγκεκριμένη εποχή τείνουν να είναι λιτές και μυώδεις παρουσιάζοντας το ιδανικό κάλλος.
Την αυστηρότητα των πρώιμων μορφών έχουν τώρα πια διαδεχθεί η ηπιότητα και η ωριμότητα. Τα χαρακτηριστικά της κλασικής τέχνης έχουν αποκρυσταλλωθεί στα γλυπτά του Παρθενώνα, έργο του Φειδία, όπου εικονίζονται γεγονότα της καθημερινής ζωής.
-Ωστόσο, οι συνέπειες του Πελοποννησιακού πολέμου [431-404 π.Χ.] φάνηκαν όχι μόνο στην αθηναϊκή κοινωνία αλλά και στην τέχνη, τη γλυπτική. Ο κόσμος της αρμονίας ξεφεύγει από τον έλεγχο και γύρω στο 420 π.Χ. διαμορφώνεται στην Αθήνα ένα νέο καλλιτεχνικό ρεύμα, ο πλούσιος ή ελεύθερος ρυθμός [420-380 π.Χ.] με χαρακτηριστικά: την αποτύπωση της εσωτερικής ζωής των μορφών όχι μόνο με έντονη κίνηση του σώματος και συσπάσεις των προσώπων αλλά και με την απόδοση του ενδύματος που άλλοτε με πλούσιες πτυχές κυματίζει και άλλοτε κολλά διάφανο στο σώμα εκφράζοντας έναν αισθησιασμό. Τα στοιχεία αυτά διαδόθηκαν ακόμα περισσότερο κατά τον 4ο αι. π.Χ., όταν η γλυπτική έδειξε να γοητεύεται από την εξερεύνηση της ανθρώπινης εμπειρίας αποδίδοντας τη συγκίνηση, τη χάρη, τη μανία, τον πόθο ή τον αισθησιασμό στα όρια του ερωτισμού. Ο πλούσιος ρυθμός εμφανίζεται κυρίως στα έργα των μαθητών του Φειδία.
4ος αιώνας
Οι μεγάλοι καλλιτέχνες δε συγκεντρώνονται πια στην εξασθενημένη οικονομικά Αθήνα. Μετακινούνται στις πλούσιες πόλεις της Μ. Ασίας, όπου δέχονται παραγγελίες ηγεμόνων και πλούσιων πολιτών και αρχίζουν να καινοτομούν. Το ενδιαφέρον για την απεικόνιση της θεϊκής και ανθρώπινης υπόστασης οδηγεί στο ρεαλισμό της καλλιτεχνικής έκφρασης. Νέοι ρυθμοί στις στάσεις των σωμάτων, κατάκτηση της τρίτης διάστασης στο χώρο και επιτυχία στην απόδοση συναισθημάτων. Ο πλούσιος ρυθμός ολοκληρώνει τη διαδρομή του στον εντυπωσιακό γλυπτό διάκοσμο του ναού του Ασκληπιού στην Επίδαυρο με τις τελευταίες και πιο τρυφερές γυναικείες μορφές του πλούσιου ρυθμού.
Κυριότεροι γλύπτες οι Πραξιτέλης και Λύσιππος. Ο πρώτος είναι εκείνος που εισάγει τον αισθησιασμό στην ελληνική γλυπτική, την ευλυγισία των μορφών, τη σιγμοειδή κάμψη των σωμάτων, τη γυμνότητα που καθιέρωσε στα αγάλματα της Αφροδίτης και τη θηλυπρέπεια, κάτι που αποτυπώνεται ιδιαίτερα στην Αφροδίτη της Κνίδου. Η μεγάλη όμως κατάκτηση της γλυπτικής του 4ου αι. είναι η απόδοση του τρισδιάστατου χώρου, που ολοκληρώνεται στο έργο του Λύσιππου -τελευταίου γλύπτη που οδηγεί στην ελληνιστική τέχνη. Συνδέει το γλυπτό με τον περιβάλλοντα χώρο. Το γλυπτό του Αποξυόμενος φέρει τη σφραγίδα του πραξιτέλειου κανόνα αναλογιών, αλλά με τα χέρια του τεντωμένα αγκαλιάζει τον τρισδιάστατο χώρο -απελευθερώνοντας αρκετές οπτικές γωνίες για το θεατή- προβάλλοντας ταυτόχρονα μια διαφορετική αίσθηση ισορροπίας από εκείνη του contrapposto. Η απελευθέρωση της γλυπτικής από τη μετωπική πόζα θα οδηγήσει στην απεικόνιση ελεύθερων και περισσότερο ρεαλιστικών μορφών, ανοίγοντας νέους εικαστικούς δρόμους.
Οι τάσεις που σηματοδοτούν τη γλυπτική τέχνη της περιόδου είναι η μελέτη της ανθρώπινης μορφής μέσα στον τρισδιάστατο χώρο, η απομάκρυνση από την ιδεαλιστική προσωπογραφία, η μελέτη της ιδιαίτερης υφής του γυναικείου γυμνού, η χειραφέτηση του ενδύματος και η μελέτη του φυσικού περίγυρου.
-Τον 4ο αι. ακμάζει και η εικονιστική ανδριαντοποιία. Οι απεικονίσεις των πορτραίτων της πρώτης περιόδου δεν ήταν πραγματικές, αλλά σύμφωνα με συγκεκριμένους ιδανικούς τύπους, ώστε τα ατομικά χαρακτηριστικά υποχωρούν μπροστά στην ιδεαλιστική γενίκευση της κατηγορίας στην οποία ανήκε ο εικονιζόμενος. Σ' αυτή την περίοδο όμως, γίνονται ρεαλιστικά καθώς τα φυσιογνωμικά και ψυχογραφικά χαρακτηριστικά τονίζονται όλο και περισσότερο.
-Τον 4ο αι. επίσης, αυξάνει και ο αριθμός των επιτύμβιων ανάγλυφων καθώς το επιβάλλουν οι κοινωνικές αλλαγές και η ανάγκη προβολής των ιδιωτών. Οι στήλες αποκτούν μνημειακές διαστάσεις και οι μορφές γίνονται εξώγλυφες.
Η σημασία της γλυπτικής – Νέα ματιά
Η γλυπτική των κλασικών χρόνων δημιούργησε τα αριστουργήματά της κυρίως σε χαλκό. Για τα έργα αυτά γνωρίζουμε ελάχιστα και συχνά καλούμαστε να εκτιμήσουμε την ποιότητά τους μέσα από μαρμάρινα αντίγραφα ή από τα λιγοστά μαρμάρινα πρωτότυπα που σώθηκαν, αφού τα έργα της αρχαιότητας καταστράφηκαν με την επικράτηση του χριστιανισμού, που θεωρούσε πράξη ευσέβειας την καταστροφή των αγαλμάτων των ειδωλολατρικών θεών. Τα γλυπτά της αρχαιότητας στα μουσεία είναι κυρίως ρωμαϊκά αντίγραφα, περισσότερο της ελληνιστικής περιόδου, φτιαγμένα για συλλέκτες και ταξιδιώτες που τα αγόραζαν για ενθύμιο ή διακόσμηση. Απ’ όσα ελληνικά αγάλματα διασώθηκαν, τα γλυπτά του Παρθενώνα καθρεφτίζουν ίσως τη νέα ελευθερία με τον πιο θαυμαστό τρόπο. Υπάρχει κάτι από τη σοφία της διάταξης που αντλήθηκε από την αιγυπτιακή τέχνη και από τα γεωμετρικά σχήματα. Ωστόσο, η νέα ελευθερία που έδινε τη δυνατότητα να παραστήσουν το ανθρώπινο σώμα σ’ οποιαδήποτε στάση ή κίνηση -η κατάκτηση της κίνησης- με την προβολή των μυών και την τελειοποίηση της γνώσης για το σώμα ‘εν κινήσει’-, μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να καθρεφτίσει την εσωτερική ζωή των μορφών. Να παραστήσει τη λειτουργία της ψυχής σύμφωνα το φιλόσοφο και γλύπτη Σωκράτη, μελετώντας τον τρόπο με τον οποίο τα συναισθήματα επηρεάζουν το κινούμενο σώμα. Έτσι, κατακτήθηκαν τα εκφραστικά μέσα για να φανερώσουν κάτι από τα συναισθήματα που δημιουργούνται ανάμεσα στους ανθρώπους. Κατάφεραν, να βλέπουμε στη στάση του σώματος την ψυχική διάθεση του εικονιζόμενου. Η τέχνη του Φειδία έδωσε επίσης στους Έλληνες και μια νέα έννοια του θείου. Η δύναμη των αγαλμάτων δε βασίζεται πλέον στη μαγεία αλλά στην ομορφιά της.
Γιατί κλασική τέχνη
Η γλυπτική της κλασικής περιόδου αντιπροσωπεύει τα κατεξοχήν επιτεύγματα της κλασικής τέχνης, αυτά ακριβώς στα οποία οφείλει το όνομά της και τα οποία σημάδεψαν την εξέλιξη της τέχνης στο Δυτικό κόσμο. Η επίδραση των κανόνων της αιγυπτιακής τέχνης διασωζόταν ακόμη, αλλά το μεγαλείο, η μεγαλόπρεπη γαλήνη και η δύναμη των ελληνικών γλυπτών οφειλόταν ως ένα βαθμό και στην τήρηση ακριβώς αυτών των αρχαίων κανόνων, οι οποίοι δεν ήταν πια εμπόδιο στην ελευθερία του καλλιτέχνη. Αντίθετα, τον ώθησε να μελετήσει την ανατομία των οστών και των μυών και να συνθέσει μια πειστική εικόνα της ανθρώπινης μορφής που παραμένει ορατή ακόμη και κάτω απ’ το κυμάτισμα των πτυχών. Και επιπλέον, κατάφερε την εξιδανίκευση των μορφών και τη δημιουργία θεϊκά όμορφων προσώπων. Αυτά τα στοιχεία, αυτή ακριβώς η ισορροπία ανάμεσα στο σεβασμό των κανόνων και σε μια ελευθερία μέσα στα πλαίσια των κανόνων, είναι το στοιχείο που θαυμάζουν τόσο στους έλληνες οι επόμενες γενιές. Αυτός είναι ο λόγος που οι καλλιτέχνες ξαναγυρίζουν κάθε τόσο στα αριστουργήματα της ελληνικής τέχνης του 5ου και 4ου αι. αναζητώντας καθοδήγηση και έμπνευση.
Εικόνες - sites

1 σχόλιο:

Glennis είπε...

Hi, I have now placed a translator on each of my 3 blogs so it will be easier for you and many others to read my words. I should have thought of doing this long ago. Thanks for alerting me. I do hope Greek is one of the languages it translates to.